Reading time: 10 min
Tại kỳ họp Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc ngày 5/3, Thủ tướng Lý Cường công bố mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 ở mức 4,5 đến 5% — mức thấp nhất Bắc Kinh đặt ra trong hơn ba thập kỷ, theo CNBC. Song hành với đó là Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, bản lộ trình giai đoạn 2026-2030 có thể trở thành văn kiện có tính quyết định nhất mà Trung Quốc ban hành kể từ khi chuyển sang kinh tế thị trường đầu thập niên 1990. Con số chỉ là một mục tiêu. Bản kế hoạch mới là lập luận cốt lõi về hình hài mà Trung Quốc tự hình dung cho tương lai của mình.
Con Số Mà Bắc Kinh Chủ Động Hạ Xuống
Suốt ba năm liên tiếp, Trung Quốc duy trì mục tiêu tăng trưởng “khoảng 5%”. Việc chuyển sang biên độ 4,5 đến 5% mang trọng lượng biểu tượng mà Bắc Kinh rõ ràng sẵn sàng chấp nhận. Ở cấp địa phương, 21 trong 31 chính quyền tỉnh thành đã chủ động hạ mục tiêu tăng trưởng trước kỳ họp quốc gia, theo phân tích trước kỳ họp của Asia Society — tín hiệu cho thấy đây là sự thay đổi có phối hợp từ trên xuống, chứ không phải quyết định tùy hứng.
Báo cáo Công tác Chính phủ do Thủ tướng Lý Cường trình bày và sau đó được Tân Hoa Xã rà soát, đã đóng khung việc điều chỉnh này như sự gắn kết với phát triển bền vững dài hạn, thay vì thừa nhận khó khăn. “Mục tiêu tăng trưởng GDP hoàn toàn phù hợp với các mục tiêu dài hạn đến năm 2035 và nhìn chung tương thích với tiềm năng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế Trung Quốc,” báo cáo nêu rõ. Điền Huyên, đại biểu Quốc hội kiêm giáo sư tài chính tại Đại học Bắc Kinh, mô tả biên độ mục tiêu với Global Times là “sự tái hiệu chỉnh nhịp độ phát triển” và “phương án tối ưu giữa mục tiêu dài hạn và thách thức trước mắt.” Cách diễn đạt ngoại giao này không có gì đáng ngạc nhiên. Điều thực sự hữu ích là những gì con số này ẩn chứa, chứ không phải lời giải thích đi kèm.
The Wire China, trong bài phân tích ngày 9/3, chỉ ra rằng mục tiêu 4,5 đến 5% “vẫn vượt tốc độ tăng trưởng bền vững khoảng 3% của Trung Quốc, và có thể chỉ đạt được thông qua đầu tư phi sản xuất nhiều hơn cùng mức nợ gia tăng.” Cùng bài phân tích này lưu ý rằng Báo cáo Công tác thừa nhận “sự mất cân bằng giữa cung mạnh và cầu yếu đang rất gay gắt” — một cụm từ mà trong ngôn ngữ thường rất chừng mực của kỳ họp Quốc hội, đồng nghĩa với việc thừa nhận dư thừa công suất và áp lực giảm phát vẫn là các vấn đề cấu trúc chưa được giải quyết. Dòng vốn vào ngân sách chính quyền địa phương năm ngoái giảm xuống chỉ còn hơn 15% GDP, so với đỉnh trên 27% vào năm 2015, khi doanh thu từ bán đất tiếp tục suy giảm kéo dài nhiều năm. Thời điểm hạ mục tiêu không phải ngẫu nhiên, như Finonity đã phân tích khi thông báo được đưa ra.
Logic Cấu Trúc Của Bản Kế Hoạch
Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 vận hành theo nguyên tắc đã định hình chính sách Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình: khi môi trường bên ngoài trở nên bất ổn, phản ứng đúng đắn không phải điều chỉnh bị động mà là củng cố nội lực sâu hơn. Bản kế hoạch không hướng ra thế giới bên ngoài mà thu hẹp vào bên trong với độ chính xác cao hơn.
Bốn trục tái định hướng cấu trúc hiện rõ. Thứ nhất là tự chủ công nghệ. Kế hoạch kêu gọi tăng trưởng chi tiêu R&D hàng năm ít nhất 7% đến năm 2030, với cường độ R&D tổng thể tăng từ 2,7% GDP năm 2024 lên trên 3,2% vào cuối kỳ kế hoạch, theo phân tích của UBS. Các lĩnh vực ưu tiên được nêu trong Báo cáo Công tác bao gồm mạch tích hợp, hàng không và vũ trụ, y sinh, cùng cái mà Bắc Kinh gọi là “kinh tế tầm thấp” — việc ứng dụng thương mại và hậu cần máy bay không người lái trong chuỗi cung ứng, nông nghiệp và dịch vụ cứu hộ. Dữ liệu từ Rhodium Group được Business Standard trích dẫn cho thấy các ngành mới nổi bao gồm trí tuệ nhân tạo và xe điện chỉ đóng góp 0,8 điểm phần trăm vào GDP giai đoạn 2023-2025, trong khi các ngành truyền thống tạo lực cản tổng cộng sáu điểm phần trăm cùng kỳ. Khoảng cách giữa tham vọng và thực tế số liệu vẫn còn rất lớn.
Trục tái định hướng thứ hai liên quan đến bất động sản. Tỷ trọng đầu tư bất động sản trong GDP đã giảm từ khoảng 15% năm 2014 xuống 7,4% năm 2024, theo dữ liệu của Cushman and Wakefield. Lĩnh vực từng chiếm 25 đến 30% GDP khi tính cả xây dựng và các ngành liên quan, nay được kế hoạch tái định vị rõ ràng là “yếu tố ổn định có quản lý” thay vì động lực tăng trưởng. Báo cáo Công tác thừa nhận thị trường “vẫn đang điều chỉnh” — cụm từ quen thuộc để chỉ một lĩnh vực tiếp tục suy giảm. Từ 2021 đến 2024, tỷ trọng bất động sản và xây dựng trong GDP giảm từ khoảng 14,5% xuống dưới 13%, trong khi doanh thu bán đất giảm hơn 20% cùng kỳ, theo Viện Nghiên cứu Trung-Mỹ.
Trục thứ ba hướng đến tiêu dùng, dù ngôn ngữ kế hoạch ở phần này mờ nhạt hơn đáng kể so với các mục tiêu công nghiệp. Tham vọng được nêu ra là đạt được điều mà Báo cáo Công tác mô tả là “gia tăng đáng kể tỷ trọng tiêu dùng trong GDP” — lần đầu tiên cụm từ như vậy xuất hiện trong một Kế hoạch 5 năm, theo đưa tin của CNN về kỳ họp Quốc hội. Tuy nhiên, như các nhà phân tích từ The Wire China và Asia Society lưu ý, Báo cáo Công tác không đưa ra cam kết nào về quy mô chuyển giao tài chính cho hộ gia đình — điều kiện tiên quyết cho một chuyển đổi như vậy. Kế hoạch phân bổ thêm ngân sách cho trợ cấp đổi hàng tiêu dùng, chăm sóc trẻ em, lương hưu và giáo dục, nhưng tổng quy mô vẫn nhỏ so với mức độ chuyển đổi cấu trúc được đề ra. Báo cáo Cập nhật Kinh tế Trung Quốc tháng 12/2025 của Ngân hàng Thế giới dự báo tăng trưởng chi tiêu tiêu dùng sẽ tiếp tục ảm đạm trong năm 2026 do thị trường lao động yếu và giá bất động sản tiếp tục điều chỉnh.
Trục thứ tư là chiến dịch chống “nội quyển” (involution) — cuộc cạnh tranh hủy diệt giữa các doanh nghiệp nội địa dẫn đến sản xuất dư thừa và biên lợi nhuận sụp đổ, đặc biệt trong lĩnh vực xe điện, pin mặt trời và pin lưu trữ. Kế hoạch phát tín hiệu thúc đẩy sáp nhập, hợp nhất và giảm thiểu điều mà Báo cáo Công tác gọi là “cạnh tranh thiếu trật tự.” Thực thi sẽ khó hơn nhiều so với tuyên bố. Khi cấu trúc thu ngân sách địa phương vẫn khuyến khích sản xuất và xuất khẩu để duy trì dòng vốn vào ngân sách, thì tình trạng dư thừa công suất rất khó tháo gỡ chỉ bằng chỉ đạo hành chính.
Lập Trường Tài Khóa Và Câu Hỏi Về Thâm Hụt
Thâm hụt tài khóa chính thức của Trung Quốc được đặt ở mức khoảng 4% GDP cho năm 2026 — không đổi so với năm ngoái. Chính phủ dự kiến phát hành 1,3 nghìn tỷ nhân dân tệ ($188,5 tỷ) trái phiếu kho bạc đặc biệt siêu dài hạn, cùng khối lượng như năm 2025, theo đưa tin của Business Standard về Báo cáo Công tác. Tuy nhiên, như The Wire China phân tích, thâm hụt mở rộng thực tế gần 8,5% nếu tính cả trái phiếu mục đích đặc biệt, chuyển giao từ các quỹ khác và các thực thể ngoài ngân sách. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính thâm hụt mở rộng của Trung Quốc, bao gồm cả các phương tiện tài chính chính quyền địa phương, vượt 14% GDP.
Hầu hết các nhà dự báo bên ngoài đánh giá lập trường tài khóa này là “kích thích nhẹ” hơn là mở rộng thực sự. UBS, trong báo cáo triển vọng Trung Quốc, dự kiến tăng trưởng GDP sẽ đạt khoảng 4,5% năm 2026, ở nửa dưới của biên độ chính thức, với xuất khẩu ròng đóng góp ít hơn đáng kể so với mức 30% tăng trưởng GDP mà chúng mang lại trong năm 2025, khi tác động thuế quan và nhu cầu toàn cầu hạ nhiệt. Các hoạt động nội địa được kỳ vọng “nhìn chung vẫn kiên cường” nhưng không tăng tốc.
Những Gì Bản Kế Hoạch Không Đề Cập
Sự vắng mặt đáng chú ý nhất trong bản kế hoạch có lẽ mang tính chỉ dẫn không kém nội dung của nó. Báo cáo Công tác thừa nhận rằng lao động phi chính thức và lao động tự do hiện chiếm khoảng một phần ba lực lượng lao động và hơn 40% lực lượng lao động thành thị, theo bản dịch của The Wire China qua NPC Observer. Những người lao động này tiếp cận rất hạn chế với hệ thống an sinh xã hội — vốn cần mở rộng đáng kể để hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang tăng trưởng dựa vào tiêu dùng mà kế hoạch đề ra trên danh nghĩa. Không có cam kết nào trong kế hoạch về cơ chế tái phân phối tài sản hay chuyển giao thu nhập — điều mà hầu hết các nhà kinh tế coi là điều kiện cần cho sự thay đổi bền vững trong tỷ lệ tiết kiệm hộ gia đình.
Trung Quốc đặt mục tiêu tăng gấp đôi GDP bình quân đầu người năm 2020 vào năm 2035. Đạt được mục tiêu đó đòi hỏi tăng trưởng trung bình hàng năm khoảng 4,2% trong thập kỷ tới, theo tính toán của The Wire China — con số mà cùng bài phân tích lưu ý cao hơn khoảng một phần ba so với tốc độ tăng trưởng xu hướng hiện tại. Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 vạch ra một con đường đến đích đó. Liệu động lực cấu trúc của nền kinh tế có cho phép đi theo con đường ấy — đó là câu hỏi mà năm năm tới sẽ trả lời. Bắc Kinh đã thể hiện rõ trên nhiều mặt trận rằng họ sẵn sàng gây sức ép để theo đuổi các mục tiêu chiến lược. Nhưng liệu sức ép hướng vào bên trong có thể thay thế được động lực cầu mà Trung Quốc chưa tạo ra được hay không — đó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
