Reading time: 10 min
Ngày 2/4, ba tàu chở dầu do Oman Ship Management Company quản lý đã đi qua eo biển Hormuz bằng cách bám sát bờ biển Oman thay vì sử dụng tuyến hàng hải phía bắc vốn phải đi qua vùng lãnh hải Iran. Bloomberg xác định đó là hai siêu tàu dầu Dhalkut và Habrut cùng tàu chở LNG Sohar LNG — tất cả đều phát tín hiệu AIS trên tuyến phía nam. Chỉ vài giờ sau, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi tuyên bố Tehran và Muscat đang soạn thảo một nghị định thư chung để “giám sát hoạt động quá cảnh” qua eo biển. Thông điệp rõ ràng: Iran đang cố giành quyền kiểm soát một tuyến đường thủy mà họ không thể kiểm soát hoàn toàn, trong khi thị trường vừa phát hiện ra một tuyến đường hoàn toàn né tránh vùng biển Iran. Giá Brent đã thu hẹp mức tăng 10% trong phiên sau khi tin tức về nghị định thư lan ra, giảm từ $111 xuống $106 trước khi ổn định quanh $109. Câu hỏi lúc này không còn là liệu dầu có thể đi qua Hormuz hay không, mà là ai có quyền quyết định.
Tuyến Đường Thay Đổi Mọi Tính Toán
Eo biển Hormuz rộng 33 km tại điểm hẹp nhất. Theo luật hàng hải quốc tế, cả Iran và Oman đều có quyền tuyên bố lãnh hải lên tới 12 hải lý tính từ bờ biển tương ứng. Toàn bộ chiều rộng eo biển nằm trong vùng lãnh hải chồng lấn — không có vùng biển quốc tế nào ở giữa. Suốt hàng thập kỷ, tàu thương mại sử dụng tuyến phía bắc đi qua các đảo của Iran, đòi hỏi sự hợp tác trên thực tế từ Tehran. Hiện tuyến đường này do Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) kiểm soát, vận hành một hệ thống mà Al Jazeera và Lloyd’s List mô tả như “trạm thu phí” kể từ khoảng ngày 15/3, yêu cầu các tàu phải qua quy trình xét duyệt trước khi được phép quá cảnh.
Điều ba tàu do Oman quản lý chứng minh vào ngày 2/4 là tuyến phía nam — bám sát bờ biển Oman — hoàn toàn khả thi về mặt vật lý. Giá dầu Brent phản ứng ngay lập tức, giảm mạnh khi thị trường nhận ra phong tỏa có điểm yếu cấu trúc. Giáo sư Jason Chuah từ City University of London nói với Al Jazeera rằng Iran không có quyền tài phán ngoài 12 hải lý tính từ bờ biển: “Họ không thể thu phí nếu tàu bạn đi theo bờ biển Oman.” Tuy nhiên, ông bổ sung một cảnh báo then chốt: Iran vẫn có khả năng tấn công bất kỳ tàu nào ở cả hai bên eo biển bằng tên lửa, thủy lôi hoặc drone, bất kể tàu đang ở vùng lãnh hải của ai. Tuyến đường tồn tại, nhưng đảm bảo an toàn thì không.
Dữ Liệu Thực Tế Cho Thấy Điều Gì
Sự lạc quan quanh tuyến đường Oman cần được đối chiếu với thực tế tại eo biển kể từ ngày 28/2. Windward — hãng tình báo hàng hải theo dõi mọi chuyến quá cảnh — báo cáo lưu lượng hàng ngày vẫn thấp hơn 93% so với mức trung bình trước chiến tranh. Trong tuần từ 15/3 đến 23/3, chỉ có 16 lượt tàu phát AIS đi qua. Đến ngày 31/3, con số tăng lên 11 tàu/ngày, bao gồm một số tàu tắt AIS. Giá dầu biến động dữ dội theo từng thay đổi nhỏ trong số lượng tàu quá cảnh, nhưng bức tranh tổng thể vẫn là gián đoạn gần như toàn diện.
Khối lượng xuất khẩu dầu tháng 3 từ các cảng phía tây Hormuz cho thấy bức tranh đầy đủ hơn. Theo dữ liệu Windward, tổng xuất khẩu dầu thô, condensate và sản phẩm dầu mỏ trong tháng 3 chỉ đạt 5.28 triệu thùng/ngày, so với 22.2 triệu thùng/ngày trong tháng 2 — giảm 76% chỉ trong một tháng. Riêng xuất khẩu dầu thô và condensate giảm từ 16.6 triệu thùng/ngày xuống 4.3 triệu thùng/ngày. Gần 2,000 tàu vẫn mắc kẹt ở cả hai phía eo biển, theo Tổng Thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế Arsenio Dominguez. Ba tàu Oman đi theo tuyến phía nam chỉ là bằng chứng về tính khả thi, không phải giải pháp cho cuộc khủng hoảng ở quy mô này.
Chiến Lược Hai Mặt Của Iran
Tehran đang chơi một ván cờ hai mặt. Một mặt, họ chọn lọc cho phép các tàu liên kết với các quốc gia thân thiện đi qua tuyến phía bắc ngang đảo Larak. Ngày 26/3, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố tàu thuộc sở hữu của Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Iraq và Pakistan sẽ được phép quá cảnh. Tàu Malaysia và Thái Lan được bổ sung sau các cuộc đàm phán song phương. Đến cuối tháng 3, 36% số lượt quá cảnh được ghi nhận là tàu bị Mỹ trừng phạt, và 27% là tàu hàng rời Hy Lạp chở nông sản, theo phân tích của Windward. Phong tỏa có chọn lọc này là công cụ địa chính trị, không phải thương mại.
Mặt còn lại, Iran đang tìm cách thể chế hóa quyền kiểm soát. Nghị định thư đang soạn thảo với Oman sẽ thiết lập cơ chế giám sát quá cảnh chung, mà trên thực tế đồng nghĩa với việc Iran xét duyệt mọi tàu đi qua. Nghị sĩ Iran Alaeddin Boroujerdi nói với Iran International rằng nước này đã thu phí một số tàu $2 triệu mỗi lượt quá cảnh. “Chiến tranh có chi phí, nên đương nhiên chúng tôi phải làm vậy,” ông nói. Iran đã liệt kê việc quốc tế công nhận quyền kiểm soát eo biển là một trong năm điều kiện để kết thúc chiến tranh. Gregory Brew, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran và dầu mỏ tại Eurasia Group, nói với MS NOW rằng nếu Iran giành được quyền kiểm soát vĩnh viễn, đó sẽ là “chiến thắng vang dội” cho Tehran. Các ngân hàng trung ương từ Washington đến Frankfurt đang theo dõi cuộc đàm phán này sát sao không kém bất kỳ chiến dịch quân sự nào, bởi kết quả sẽ quyết định liệu cú sốc giá năng lượng chỉ là tạm thời hay mang tính cấu trúc.
Vì Sao Oman Là Mắt Xích Then Chốt
Oman giữ vị thế đặc biệt trong cuộc khủng hoảng này. Nước này nằm ở bờ phía nam eo biển, sở hữu các cảng nước sâu tại Duqm, Salalah và Sohar trên Biển Ả Rập cho phép tàu chở dầu né hoàn toàn điểm nghẽn, đồng thời duy trì quan hệ ngoại giao với cả Iran lẫn phương Tây suốt nhiều thập kỷ. Muscat từ lâu đóng vai trò hòa giải thầm lặng trong các xung đột vùng Vịnh. Việc tàu do Oman quản lý là đơn vị đầu tiên chứng minh tuyến phía nam không phải ngẫu nhiên.
Tuy nhiên, tuyến đường thay thế này không hề không có rủi ro. Trong tháng 3, drone Iran đã tấn công Duqm và Salalah, gây thiệt hại ít nhất một bồn chứa nhiên liệu tại Duqm. Sohar nằm trong vùng rủi ro chiến tranh do Ủy ban Chiến tranh Hỗn hợp (Joint War Committee) chỉ định, nghĩa là chi phí bảo hiểm cho tàu cập cảng tại đây đã tăng vọt. Ấn Độ và Pakistan đã điều tàu khu trục hộ tống tàu chở dầu ở Vịnh Oman, dù chưa hoạt động trong chính eo biển. Các chuyên gia ước tính có thể hộ tống 3 đến 4 tàu thương mại mỗi ngày với 7 đến 8 khu trục hạm yểm trợ trên không, nhưng duy trì điều này trong nhiều tháng đòi hỏi nguồn lực mà chưa hải quân nào cam kết. Việc các ngân hàng trung ương đồng loạt đóng băng chính sách phản ánh thực tế rằng không ai biết liệu tuyến Oman có thể mở rộng quy mô hay Iran sẽ leo thang để đóng nốt cánh cửa này.
Bài Toán Bảo Hiểm Chưa Ai Giải Được
Ngay cả khi tuyến đường vật lý qua vùng biển Oman khả thi, tuyến đường thương mại vẫn bị bảo hiểm chặn đứng. Ủy ban Chiến tranh Hỗn hợp của Lloyd’s of London đã bổ sung vùng biển quanh Oman vào danh sách khu vực hàng hải rủi ro cao trong tháng 3. Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho tàu quá cảnh khu vực này tăng theo cấp số nhân, không phải theo phần trăm. Chủ tàu cân nhắc đi tuyến Oman phải đối mặt phí bảo hiểm thân tàu có thể vượt giá trị hàng hóa trên các chuyến ngắn, cộng thêm phụ cấp rủi ro chiến tranh cho thủy thủ đoàn, cộng thêm khả năng chỉ một drone hoặc thủy lôi Iran là đủ khiến con tàu không thể mua bảo hiểm cho các chuyến sau.
Đây chính là cơ chế giữ cho phong tỏa vẫn hiệu quả ngay cả khi đường đi vẫn mở. Mức tăng 55% của Brent trong tháng 3 không phải do thiếu dầu dưới lòng đất, mà do thiếu dầu có thể vận chuyển ở mức giá hợp lý về mặt thương mại. UKMTO đã ghi nhận 24 sự cố hàng hải kể từ ngày 28/2, bao gồm 16 vụ tấn công được xác nhận và 8 sự kiện đáng ngờ. CNN đưa tin Iran đã tấn công ít nhất 19 tàu gần eo biển, trong Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman. Chỉ một vụ tấn công nhằm vào tàu đi tuyến Oman có thể đóng sập tuyến phía nam trong nhiều tuần, bất kể đường đi vật lý vẫn thông suốt. Giá vàng duy trì ở mức cao một phần bởi thị trường bảo hiểm đang định giá chính xác kịch bản này.
Ý Nghĩa Của Hạn Chót Ngày 6/4
Hạn chót Trump đặt ra cho cơ sở hạ tầng năng lượng Iran là ngày 6/4. Quân đội Mỹ đã tấn công các cơ sở trên đảo Kharg vào ngày 28/3 — nơi xử lý khoảng 90% xuất khẩu dầu thô của Iran — nhưng chưa nhắm trực tiếp vào cơ sở hạ tầng thương mại dầu mỏ. Trump cảnh báo những mục tiêu đó có thể là tiếp theo. Nếu Mỹ leo thang tấn công các bến xuất dầu trên đảo Kharg, động lực để Iran duy trì thậm chí việc quá cảnh có chọn lọc qua Hormuz sẽ biến mất hoàn toàn. Ngược lại, nếu thỏa thuận đạt được trước ngày 6/4, hoạt động quá cảnh có thể nối lại trong vài ngày và giá Brent sẽ lao dốc mạnh.
Tuyến đường Oman nằm giữa hai kịch bản cực đoan này. Nó mang lại một phương án thay thế vật lý có thể, trong vài tuần, khôi phục một phần trong tổng số 22.2 triệu thùng/ngày từng đi qua Hormuz trước chiến tranh. Nhưng “một phần” là từ khóa ở đây. Ba tàu trong một ngày không thể thay thế hệ thống vận chuyển khoảng hai chục tàu mỗi ngày trước ngày 28/2. Thị trường hiểu ngay điều này: Brent giảm $5 sau bản tin Bloomberg trước khi phục hồi và đóng cửa quanh $109, khi các nhà giao dịch nhận ra ba con tàu không đồng nghĩa với eo biển thông suốt.
Với giới giao dịch dầu, 96 giờ tới mang tính nhị phân. Hoặc hạn chót của Trump dẫn đến đột phá ngoại giao và eo biển mở lại theo chuẩn mực quốc tế, hoặc dẫn đến leo thang và tuyến Oman trở thành con đường khả dụng duy nhất cho dầu vùng Vịnh. Trong kịch bản thứ nhất, Brent kiểm tra lại vùng $90. Trong kịch bản thứ hai, giới hạn công suất, chi phí bảo hiểm và nguy cơ Iran chặn đứng tuyến Oman đồng nghĩa Brent sẽ trụ trên $100 trong tương lai có thể thấy được. Thị trường châu Á đã bắt đầu định vị cho cả hai kịch bản. Eo biển lúc này không đóng cũng không mở — nó đang được đàm phán, từng con tàu, từng tuyến đường, từng ngày một. Đó là trạng thái bình thường mới, và thị trường đang định giá theo đúng thực tế ấy.
