Reading time: 5 min
Bloomberg poinformował we wtorek, że Iran zaczął pobierać od statków handlowych opłaty za tranzyt przez Cieśninę Ormuz. Płatności, żądane doraźnie i uznaniowo, sięgają 2 mln USD za jeden rejs. Nie istnieje żaden opublikowany cennik, żadna formalna podstawa prawna ani mechanizm egzekwowania — poza domyślną groźbą, że statki odmawiające zapłaty mogą w ogóle nie przepłynąć. Iran nie zamyka już po prostu cieśniny. On na jej zamknięciu zarabia.
Płatna droga przez najważniejszy punkt strategiczny świata
W normalnych warunkach przez Cieśninę Ormuz przepływa około 20 mln baryłek ropy dziennie, czyli mniej więcej jedna piąta światowego morskiego handlu ropą naftową. Od 28 lutego, kiedy IRGC wydało ostrzeżenia zabraniające przepływu statków, ruch tankowców spadł o około 70 procent. Jednostki handlowe, które mimo to przepływają, robią to przy nadzwyczajnym ryzyku — w pierwszych dwóch tygodniach konfliktu potwierdzono 21 ataków na statki towarowe. Składki ubezpieczeniowe poszybowały w górę, a większość dużych firm żeglugowych całkowicie zawiesiła operacje w tym rejonie.
W tę próżnię wkroczył Iran, obejmując rolę strażnika. Opłata 2 mln USD, według źródeł Bloomberga, nie jest naliczana jednolicie — jest żądana doraźnie, co oznacza, że cena jest taka, jaką Iran sobie danego dnia życzy wobec danego statku. To nie jest taryfa celna. To haracz na skalę państwową, pobierany na wodach międzynarodowych.
Podstawa prawna nie istnieje. Konwencja ONZ o prawie morza gwarantuje prawo tranzytu przez cieśniny wykorzystywane do żeglugi międzynarodowej. Iran jest jej sygnatariuszem. Pobieranie opłat za przepływ przez Ormuz to bezpośrednie złamanie tych zasad. Tyle że prawo międzynarodowe wymaga egzekwowania, a w tej chwili nie egzekwuje go nikt. Marynarka wojenna USA nie eskortowała przez cieśninę ani jednego tankowca handlowego. Francuska Operacja Aspides wciąż jest w fazie rozmieszczania. Indie i Pakistan wysłały niszczyciele do Zatoki Omańskiej, ale wyraźnie nie przez samą cieśninę. Koalicja chętnych do eskortowania 3–4 statków dziennie przy pomocy 7–8 niszczycieli nie przerodziła się w koalicję działających.
Cennik mówi wszystko o układzie sił
Dwa miliony dolarów za rejs brzmią jak dużo — dopóki nie policzy się, co jest po drugiej stronie. W pełni załadowany VLCC przewożący 2 mln baryłek ropy po 104 USD za baryłkę transportuje towar warty 208 mln USD. Opłata tranzytowa to mniej niż 1 procent wartości ładunku. Dla armatora lub czarterującego, który stoi przed alternatywą opłynięcia Przylądka Dobrej Nadziei — dodatkowe 10–15 dni rejsu, 300 000–500 000 USD ekstra kosztów paliwa i znacznie wyższe składki ubezpieczenia wojennego — 2 mln USD jest racjonalnie tańsze niż objazd. Na takim właśnie rachunku Iran buduje swój model.
To wyjaśnia również, dlaczego opłata jest uznaniowa, a nie stała. Sztywna taryfa mogłaby być podważona prawnie i stworzyłaby precedens, na który mogłyby się powoływać inne państwa kontrolujące cieśniny. Nieformalne porozumienie od statku do statku daje Iranowi maksymalną elastyczność: wyższe stawki dla jednostek przewożących ładunki do krajów wspierających kampanię USA–Izrael, niższe dla statków zmierzających do Chin czy Indii, a zerowe dla jednostek transportujących irańską ropę w ramach zwolnienia z sankcji, które sekretarz skarbu Bessent przedłużył 20 marca. USA zniosły sankcje na 140 mln baryłek irańskiej ropy na morzu, jednocześnie bombardując Iran. Teraz Iran opodatkowuje statki przewożące tą samą drogą morską ropę wszystkich innych.
Citi mówi, że 200 USD za baryłkę jest realne
Analitycy Citi stwierdzili we wtorek, że utrata dostaw energii dla światowej gospodarki w wyniku zamknięcia Ormuzu jest — w relacji do łącznej podaży ropy — większa niż szoki podażowe lat 70. W scenariuszu bazowym banku zakłócenie musi zostać rozwiązane — militarnie lub dyplomatycznie — do połowy lub końca kwietnia. Jeśli tak się nie stanie, Brent może w ciągu miesiąca dotrzeć do co najmniej 120 USD. Gdyby ograniczenia wydobycia utrzymały się do czerwca, Citi widzi ścieżkę do 200 USD.
We wtorek Brent handlowany był powyżej 104 USD po odbiciu od poniedziałkowego 11-procentowego spadku do okolic 99 USD. Tąpnięcie wywołało oświadczenie prezydenta Trumpa na Truth Social, jakoby USA i Iran odbyły „bardzo dobre i produktywne rozmowy” na temat rozwiązania konfliktu. Irańskie MSZ zaprzeczyło, by jakiekolwiek rozmowy miały miejsce. Przewodniczący irańskiego parlamentu Mohammad Bagher Qalibaf nazwał twierdzenie „fake newsem służącym manipulacji rynkami finansowymi i ropnymi”. We wtorek inne źródło irańskie poinformowało CNN, że doszło do „kontaktu” i że Iran jest gotów wysłuchać „trwałych” propozycji. Rynek nie potrafił zdecydować, któremu irańskiemu oświadczeniu wierzyć, więc podzielił różnicę. S&P 500 spadł o blisko 1 procent, po czym odrobił straty do poziomu niemal zerowej zmiany po nagłówku CNN.
W sobotę upływa pięciodniowe zawieszenie groźby Trumpa dotyczącej uderzenia w irańskie elektrownie. Jeśli termin minie bez wiarygodnego szlaku dyplomatycznego lub eskalacji militarnej, rynek będzie musiał wycenić konflikt bez widocznego punktu końcowego — i punkt strategiczny, który teraz funkcjonuje jako punkt poboru opłat generujący przychody dla kraju, z którym USA toczą wojnę. To nie jest geopolityczna premia za ryzyko. To strukturalna przecena sposobu, w jaki globalna energia przemieszcza się od producenta do konsumenta.
Co to oznacza dla Twojego portfela
Jeśli Iran może pobierać 2 mln USD za statek i nikt go nie powstrzymuje, koszt zostaje przerzucony dalej. Armatorzy przerzucają go na czarterujących. Czarterujący na rafinerie. Rafinerie na konsumentów. Opłata jest niewielka względem wartości ładunku, ale kumuluje się ze wszystkimi innymi kosztami, które już gwałtownie wzrosły: ubezpieczeniem wojennym, paliwem na dłuższe trasy, przestojami portowymi i kosztem alternatywnym tankowców stojących bezczynnie u wejścia do cieśniny. Nałóżmy to wszystko na baryłkę Brent po 104 USD — efektywny koszt dostawy ropy jest znacząco wyższy, niż sugeruje nagłówkowa cena spot.
Opłata tranzytowa rodzi też wtórny problem, trudniejszy do zamodelowania. Jeśli Iran może selektywnie wyceniać dostęp do cieśniny, może de facto stworzyć rynek dwóch prędkości: jedna cena dla krajów, które chce nagrodzić, i druga dla tych, które chce ukarać. Chiny, które otrzymują mniej więcej jedną trzecią swojej ropy przez Ormuz, mogą liczyć na preferencyjne traktowanie. Europa, którą IEA próbowała osłonić uwolnieniem 400 mln baryłek z rezerw strategicznych, niekoniecznie. To nie jest wyłącznie kwestia wyceny surowca — to geopolityczne przeformowanie przepływów handlu energią, które może przetrwać samą wojnę.
Cieśnina jest technicznie otwarta. Można przez nią przepłynąć. Trzeba tylko zapłacić Iranowi za ten przywilej. A cena jest taka, jaką Iran wyznaczy danego dnia. Jeśli handlujesz energią, frachtem lub czymkolwiek, co przechodzi przez Zatokę Perską — to zdanie wyznacza Twój nowy punkt wyjścia. Wyceniaj się stosownie.
