Reading time: 10 min
GDP quý I/2026 của Trung Quốc đạt 5,0%, vượt mọi dự báo lớn và đảo ngược đà suy giảm trong nửa cuối năm 2025. Xuất khẩu tăng 14,7% tính theo USD — tốc độ nhanh nhất kể từ đầu năm 2022. Thế nhưng: giá xuất xưởng lần đầu tiên quay lại vùng dương kể từ tháng 9/2022, tăng trưởng doanh thu bán lẻ giảm tốc còn 1,7% trong tháng 3, và PPI đảo chiều tăng không phải vì người tiêu dùng Trung Quốc bắt đầu mở hầu bao trở lại, mà bởi cuộc chiến do Mỹ-Israel phát động tại Iran đã đẩy chi phí năng lượng xuyên suốt nền công nghiệp nước này. Trung Quốc đồng thời vừa là lực lượng giảm phát mạnh nhất thế giới, vừa là một trong những nạn nhân dễ tổn thương nhất trước lạm phát chi phí đẩy. Cả hai điều này đều đúng cùng một lúc, và nghịch lý ấy chính là câu chuyện kinh tế quan trọng nhất châu Á lúc này.
Con Số Đẹp và Những Con Số Không Đẹp
Ngày 16/4, Tổng cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (NBS) công bố GDP quý I đạt 33.419,3 tỷ nhân dân tệ, tăng 5,0% so với cùng kỳ theo giá cố định — tăng tốc 0,5 điểm phần trăm so với mức 4,5% của quý IV/2025. Kết quả này vượt mức dự báo trung vị 4,8% của Reuters từ khảo sát 50 nhà kinh tế, đồng thời chạm ngưỡng trên của mục tiêu chính thức Bắc Kinh đặt ra cho cả năm là 4,5–5,0%. Giá trị gia tăng công nghiệp tăng 6,1% so với cùng kỳ. Đầu tư tài sản cố định — vốn giảm 3,8% trong toàn bộ năm 2025 — bật tăng 1,7% trong quý I, trong đó hạ tầng cơ sở tăng tới 8,9%. Nhìn vào tiêu đề, nền kinh tế Trung Quốc có vẻ ổn.
Nhưng nhìn kỹ hơn thì bức tranh phức tạp hơn nhiều. Doanh thu bán lẻ tăng 2,4% cho cả quý nhưng giảm mạnh trong tháng 3 xuống chỉ còn 1,7% so với cùng kỳ, giảm từ mức 2,8% trong tháng 1–2, và hầu như chưa phục hồi so với đáy 0,9% ghi nhận hồi tháng 12/2025. Doanh số bán lẻ ô tô giảm 9,1% trong quý I và 11,8% riêng tháng 3, kéo tụt toàn bộ chỉ số tiêu dùng bất chấp các chương trình trợ giá đổi cũ lấy mới của Bắc Kinh. NBS cũng điều chỉnh giảm số liệu gốc năm 2025, điều này tự động làm đẹp phép so sánh quý I/2026. Còn mức tăng 8,9% đầu tư hạ tầng một phần là “sản phẩm thống kê”: NBS đã lặng lẽ đưa đầu tư ngành điện vào tính toán đầu tư tài sản cố định trong năm 2026 — thay vì theo dõi riêng qua Cục Năng lượng Quốc gia như trước — khiến việc so sánh trực tiếp giữa các năm trở nên thiếu tin cậy. Tianchen Xu, nhà kinh tế cao cấp tại Economist Intelligence Unit, nói thẳng: “Tăng trưởng vẫn nghiêng lệch về phía xuất khẩu.” Đó là thực tế cấu trúc của Trung Quốc suốt nhiều năm qua. Điều mới trong năm 2026 là cái giá phải trả cho sự mất cân bằng đó.
Cú Sốc Trung Quốc 2.0: Cỗ Máy Xuất Khẩu và Bài Toán Iran
Thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc đạt kỷ lục $1,2 nghìn tỷ trong năm 2025 — một con số chưa có tiền lệ lịch sử đối với bất kỳ nền kinh tế nào trong lịch sử thương mại hiện đại. Thặng dư này được xây dựng chủ yếu từ cái mà các nhà kinh tế gọi là Cú Sốc Trung Quốc 2.0: một làn sóng xuất khẩu hàng công nghiệp giá trị cao — đặc biệt là xe điện, pin lithium và máy móc công nghiệp — ở mức giá mà đối thủ không thể cạnh tranh, bởi các nhà máy Trung Quốc được hưởng chi phí năng lượng, đất đai và tài chính được trợ cấp, thấp hơn mặt bằng thị trường một cách có hệ thống. Financial Times đặt câu hỏi vào ngày 3/5 liệu cuộc chiến Iran có khuếch đại cú sốc Trung Quốc lần hai hay không. Dữ liệu quý I cho thấy câu trả lời vừa có, vừa không.
Phần “có”: xuất khẩu tháng 1–2 của Trung Quốc tăng 21,8% so với cùng kỳ tính theo USD, vượt xa mức dự báo trung vị 7,1% của Reuters. Xuất khẩu bán dẫn tăng 66,5% — tốc độ nhanh nhất trong hơn một thập kỷ — nhờ nhu cầu điện toán AI toàn cầu và tình trạng thiếu hụt bộ nhớ đẩy giá DRAM tăng vọt. Xuất khẩu ô tô tăng khoảng 58–60% trong quý I tùy cách tính, khi chính sách chống “nội quyển” (anti-involution) của Bắc Kinh đẩy nguồn cung dư thừa các mẫu xe nội địa giá rẻ ra thị trường quốc tế. Xuất khẩu sang các thị trường đang phát triển — đích đến chính của làn sóng Cú Sốc Trung Quốc 2.0 — tăng 14% so với cùng kỳ theo bản tin tháng 5 của USCC. Goldman Sachs ước tính hồi tháng 1 rằng cứ mỗi điểm phần trăm tăng trưởng GDP Trung Quốc nhờ xuất khẩu, các nền kinh tế phát triển bị kéo giảm 0,1 đến 0,3 điểm phần trăm. Và mức “thuế” này đang gia tốc.
Phần “không”: thặng dư thương mại Trung Quốc thực tế đã giảm trong quý I bất chấp xuất khẩu bùng nổ, bởi nhập khẩu bán dẫn đạt kỷ lục $135 tỷ trong quý do đầu tư AI trong nước tạo ra nhu cầu không đáy đối với chip tiên tiến nước ngoài, theo số liệu USCC. Tổng nhập khẩu điện tử và công nghệ cao tăng 27,8% về giá trị trong quý I. Nhập khẩu dầu thô giảm 2,8% về sản lượng trong tháng 3 so với cùng kỳ, khí đốt tự nhiên giảm 10,7% — do giá tăng cao kìm hãm khối lượng, dù chi phí phần nhập khẩu còn lại tăng mạnh. Giá trị gia tăng công nghiệp tăng 6,1% cho cả quý nhưng chậm lại còn 5,7% riêng tháng 3, mà MERICS đánh dấu là tín hiệu tiềm năng đầu tiên cho thấy tác động chi phí từ cuộc chiến đang thẩm thấu vào sản lượng nội địa.
Vì Sao Giá Xuất Xưởng Tăng Lại Là Tin Xấu
Chỉ số giá sản xuất (PPI) của Trung Quốc quay lại vùng dương trong tháng 3/2026, tăng 0,5% so với cùng kỳ. Đây là lần đầu tiên PPI dương kể từ tháng 9/2022, chấm dứt 41 tháng liên tiếp giá xuất xưởng giảm phát. Bề ngoài, điều này nghe giống như sự tái lạm phát mà Bắc Kinh cố gắng tạo ra suốt ba năm qua.
Nhưng thực tế không hẳn vậy. Ông Mao Shengyong của NBS giải thích mức tăng tháng 3 là nhờ “quan hệ cung-cầu nội địa tiếp tục cải thiện,” dẫn các biện pháp chống nội quyển đẩy giá linh kiện thiết bị quang năng tăng 5,2% và giá sản xuất pin lithium-ion tăng 2,5% so với cùng kỳ. Ông cũng thừa nhận “giá cả toàn cầu cũng có tác động nhất định,” lưu ý giá khai thác dầu khí tăng 5,2% và kim loại màu tăng 36,4% so với cùng kỳ trong tháng 3. Như vậy, sự đảo chiều PPI là sự pha trộn giữa điều chỉnh nội sinh và cú sốc chi phí ngoại sinh — hai yếu tố cần được tách bạch vì hàm ý hoàn toàn khác nhau. Phần chống nội quyển là tín hiệu đáng mừng: nó phản ánh sự phục hồi biên lợi nhuận thực sự trong các ngành đang tự hủy hoại giá trị bằng cuộc chiến giá cắt cổ. Còn phần năng lượng thì ngược lại: chi phí bị đẩy lên bởi một cuộc chiến ở phía bên kia thế giới, trong khi không có chỗ để chuyển gánh nặng sang người tiêu dùng — vốn đã đang chi tiêu ít đi.
Trivium China diễn đạt vấn đề rất chính xác trong một báo cáo được USCC trích dẫn: “Lạm phát từ cú sốc bên ngoài, chứ không phải từ niềm tin tiêu dùng phục hồi một cách hữu cơ, đặt nền kinh tế Trung Quốc vào thế bấp bênh: nhà sản xuất khó chuyển giá tăng sang người tiêu dùng mà không làm giảm cầu, từ đó tiếp tục bào mòn biên lợi nhuận vốn đã mỏng như lưỡi dao.” Robin Xing, nhà kinh tế trưởng về Trung Quốc tại Morgan Stanley, nói với CNBC rằng ngay cả khi Trung Quốc giành được thị phần trong một số ngành nhờ xung đột, phần được đó “có thể bị triệt tiêu bởi tổng quy mô thị trường xuất khẩu bị thu hẹp” khi cú sốc nguồn cung làm suy yếu tổng cầu toàn cầu. Giá tiêu dùng tại Trung Quốc đạt 0,9% cho cả quý I, CPI lõi ở mức 1,2%. Cả hai con số đều chưa đáng báo động nếu xét riêng lẻ, nhưng lại tăng vào đúng thời điểm sai — khi chính phủ cần hộ gia đình chi tiêu nhiều hơn chứ không phải ít hơn. Ying Zhang tại Economist Intelligence Unit nói với CNN: “Việc thiếu vắng các cải cách cơ cấu cho đến nay đồng nghĩa tiêu dùng sẽ tiếp tục là động lực tăng trưởng yếu trong suốt năm 2026.”
Bài Toán Helium Mà Chẳng Ai Nhắc Đến
Phần lớn phân tích về mức độ phơi nhiễm của Trung Quốc trước cuộc chiến Iran tập trung vào dầu thô và LNG. Rủi ro đó là thực nhưng được giảm bớt phần nào: Trung Quốc bước vào xung đột với dự trữ chiến lược lớn, vận hành hệ thống năng lượng đa dạng bao gồm cả than và điện hạt nhân, đồng thời đã kìm khối lượng nhập khẩu để tránh trả giá giao ngay khi có thể. Điều gần như hoàn toàn vắng bóng trên truyền thông chính thống là mức độ phơi nhiễm thứ cấp của Trung Quốc — qua helium.
Giá helium tinh khiết cao đã tăng từ 65% đến 110% kể từ các cuộc tấn công vào Iran, theo phân tích của Sourceability qua hệ thống giám sát chuỗi cung ứng bán dẫn. Eo biển Hormuz vận chuyển khoảng một phần ba lượng helium xuất khẩu toàn cầu, chủ yếu từ Qatar và Iran. Helium không thể thay thế trong sản xuất bán dẫn: nó làm mát nam châm siêu dẫn trong thiết bị quang khắc chip, tinh chế tấm wafer silicon, và làm mát nguồn sáng cực tím sâu bên trong máy ASML dùng để sản xuất chip tiên tiến nhất. Không thể thay thế helium bằng argon hay nitrogen mà vẫn đạt kết quả tương đương. Tình trạng thiếu helium kéo dài không chỉ đẩy chi phí tăng mà còn giới hạn số lượng tấm wafer một nhà máy có thể xử lý mỗi ngày. Sản xuất helium nội địa của Trung Quốc gần như không đáng kể — nước này nhập khẩu hầu hết helium công nghiệp từ Qatar, Mỹ, Australia và Nga. Đối với một chính phủ đã đặt tự chủ bán dẫn làm ưu tiên chiến lược cốt lõi trong khi đồng thời nhập khẩu chip AI ở mức kỷ lục, tình trạng siết chặt nguồn cung helium là một cú sốc bậc hai chồng lên cú sốc dầu mà thị trường chưa định giá đầy đủ.
