Reading time: 9 min
Brazil ghi nhận mức thặng dư thương mại kỷ lục $14.2 tỷ trong quý I/2026 khi giá dầu Brent vọt lên đỉnh trong phiên $128/thùng giữa giai đoạn giao tranh tháng 3 rồi hồi về $119 sau một đợt ngừng bắn ngắn. Cùng lúc đó, cư dân Buenos Aires phải xếp hàng chờ xe buýt dài gấp đôi, còn tài xế taxi ở Quito than rằng giá nhiên liệu đã cao đến mức không đáng để chạy trọn ca. Cùng một cuộc xung đột, nhưng hậu quả hoàn toàn trái ngược. Chiến tranh Iran đã vạch ra một đường đứt gãy xuyên suốt Mỹ Latinh mà không ngoại giao ngừng bắn nào có thể xóa nhòa trong ngắn hạn.
Những con số phía sau sự phân hóa
Brazil hiện là nước xuất khẩu dầu lớn thứ sáu thế giới với sản lượng khoảng 3.7 triệu thùng/ngày. Theo Bộ Tài chính Brazil, mỗi khi giá Brent duy trì ở mức $100/thùng, ngân sách nhà nước thu thêm khoảng 1% GDP. Giá Brent đã tăng vọt từ $72 lên đỉnh trong phiên $128 trong giai đoạn giao tranh tháng 3 — mức tăng lớn nhất trong một tháng từ trước đến nay theo ghi nhận của Rio Times — trước khi rút về khoảng $93 sau lệnh ngừng bắn do Pakistan làm trung gian ngày 8/4, rồi lại bật lên $119.34 vào ngày 29/4 khi lo ngại leo thang quay trở lại. Môi trường giá trong suốt quý I biến động dữ dội nhưng xét tổng thể lại có lợi cho các nước xuất khẩu ròng. Tổng kim ngạch xuất khẩu quý I đạt $82.3 tỷ — mức cao nhất lịch sử — và thặng dư thương mại $14.2 tỷ tăng 47.6% so với cùng kỳ năm trước, theo dữ liệu Rio Times tổng hợp từ Bộ Thương mại Brazil. Chỉ số Ibovespa kết thúc quý I với mức tăng 16.35%, thu hút R$48 tỷ dòng vốn ngoại vào, và đồng real mạnh lên khoảng 5.15 BRL/USD — mức cao nhất trong gần hai năm.
Venezuela, trong giai đoạn hậu Maduro và dưới cơ chế bán dầu do Mỹ quản lý từ tháng 1, đã chứng kiến xuất khẩu dầu thô tăng lên mức cao nhất trong bảy năm — đạt 1.16 triệu thùng/ngày vào tháng 4, theo dữ liệu vận tải biển do Bloomberg theo dõi. Dù quá trình phục hồi xuất khẩu vẫn chưa hoàn thiện về mặt cấu trúc, Venezuela đang trở thành một trong số ít nền kinh tế ở Tây Bán cầu được hưởng lợi từ việc eo biển Hormuz bị gián đoạn, dù theo các điều khoản phần lớn do Washington đặt ra. Francisco Monaldi, Giám đốc Chương trình Năng lượng Mỹ Latinh tại Viện Baker thuộc Đại học Rice, nói với Marketplace ngày 16/4 rằng Venezuela đang “cung cấp dầu cho các nhà máy lọc dầu Mỹ — vốn rất cần loại dầu nặng này” đồng thời giúp Ấn Độ bù đắp phần nguồn cung thiếu hụt do đóng cửa eo biển. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng nước này còn lâu mới có thể bổ sung thêm sản lượng đáng kể cho thị trường toàn cầu.
Colombia nằm ở vị trí mà các nhà phân tích của Rio Times gọi là “điểm giữa khó xử.” Dầu thô chiếm khoảng 25% kim ngạch xuất khẩu của Colombia, và mỗi dollar tăng thêm trên giá mỗi thùng mang về khoảng $100 triệu tiền thuế. Trên bề mặt, đây là nguồn thu khả quan, nhưng đồng thời nước này phải nhập khẩu nhiên liệu tinh chế với giá đã bị đẩy lên cao, chuyển chi phí trực tiếp sang người tiêu dùng và các doanh nghiệp vận tải.
Nơi chịu tổn thương nặng nhất
Với Argentina, cuộc xung đột ập đến đúng lúc tồi tệ nhất. Tổng thống Javier Milei đã đặt cược uy tín chính trị vào chương trình kiềm chế lạm phát, đưa lạm phát hàng năm từ 211% năm 2023 xuống còn khoảng 30% vào cuối 2025. Kết quả khảo sát Relevamiento de Expectativas de Mercado — cuộc thăm dò hàng tháng của ngân hàng trung ương đối với các nhà dự báo chuyên nghiệp — cho thấy dự báo lạm phát cả năm (trung vị) đã nhảy lên 29.1% trong tháng 3/2026, tăng 3.1 điểm phần trăm so với khảo sát tháng trước. Rodrigo Park, kinh tế trưởng tại Santander Argentina, nói với Bloomberg vào tháng 4 rằng Santander đã nâng dự báo cả năm lên 26% từ mức 16% trước đó, đồng thời cho biết tác động truyền dẫn giá nhiên liệu giờ đây đã trở thành biến số rõ ràng trong các mô hình của ngân hàng. Chỉ số giá tiêu dùng tháng 3 tăng 3.4% — mức cao nhất trong một năm. Milei, người từng tuyên bố trước công chúng hồi tháng 3 rằng lạm phát “có thể bắt đầu bằng số 0” vào tháng 8, thừa nhận đây là một kết quả đáng thất vọng.
Cơ chế truyền dẫn không khó nhận ra. Dù Argentina là nước xuất khẩu năng lượng ròng nhờ các mỏ đá phiến Vaca Muerta, giá nhiên liệu nội địa vẫn được neo một phần theo giá quốc tế, và chi phí vận tải tăng bất kể doanh thu xuất khẩu. Theo phóng sự của CNN từ Buenos Aires, người dân thành phố cho biết thời gian di chuyển gần như tăng gấp đôi trong tháng 4 sau khi chính quyền cắt giảm dịch vụ xe buýt do chi phí dầu diesel tăng cao. Sắc lệnh 302/2026, được ký bởi Milei cùng Bộ trưởng Kinh tế Luis Caputo và Chánh Văn phòng Nội các Manuel Adorni ngày 30/4, cho phép phá băng một phần thuế nhiên liệu từ ngày 1/5 với mức tăng 0.5% trên xăng và dầu diesel, hoãn phần tích lũy lớn hơn sang tháng 6. Sắc lệnh này minh họa rõ ràng cái bẫy chính sách: bình thường hóa thuế nhiên liệu là cần thiết cho cân đối ngân sách, nhưng mỗi điểm phần trăm tăng thuế lại trực tiếp đẩy chỉ số lạm phát — chính con số mà chính phủ đang cố kìm xuống.
Kịch bản tương tự lặp lại khắp Trung Mỹ và Caribe. Lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được công bố ngày 8/4, nhưng theo phóng sự của CNN từ khu vực vào tháng 5, lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz vẫn thấp hơn nhiều so với trước chiến tranh. Việc chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng kéo dài thêm 10 đến 14 ngày cho các tuyến thương mại, duy trì phí vận chuyển ở mức cao mà các nền kinh tế nhỏ phụ thuộc nhập khẩu nhiên liệu trong khu vực khó lòng gánh nổi. Kịch bản cơ sở mùa xuân của IMF dự báo tăng trưởng 2-3% cho Trung Mỹ và Caribe năm 2026, với điều kiện xung đột kết thúc sớm. Liên đoàn Vận tải Hạng nặng Ecuador đã cảnh báo vào cuối tháng 3 rằng ngành này có thể ngừng hoạt động nếu chính phủ không can thiệp vào giá dầu diesel, theo phóng viên CNN tại Quito. Còn các tài xế taxi ở đây mô tả một mô hình kinh doanh đã trở nên bất khả thi về mặt tính toán.
Bài toán phân bón ẩn sau câu chuyện dầu mỏ
Cú sốc năng lượng còn một tầng tác động thứ hai, đặc biệt nghiêm trọng với các nước xuất khẩu nông sản. Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển hơn 30% lượng urê toàn cầu, được sản xuất từ khí tự nhiên vùng Vịnh. Với Brazil — nước nhập khẩu phân bón lớn nhất thế giới — điều này tạo ra rủi ro cấu trúc mà khoản lợi nhuận từ dầu chỉ bù đắp được một phần. Trước chiến tranh, 41% lượng urê nhập khẩu của Brazil đi qua Hormuz, trong đó 36% xuất phát trực tiếp từ Iran, Qatar và Saudi Arabia, theo dữ liệu của Rio Times. Nguy cơ thiếu hụt 1-3 triệu tấn phốt phát đang đe dọa vụ gieo trồng 2026-2027, trong khi chi phí phân bón chiếm 27-34% chi phí vận hành trong sản xuất đậu nành, ngô và lúa mì, theo cùng nguồn trên. Brasilia đã cố gắng xử lý bằng gói biện pháp ngày 12/3, bao gồm xóa thuế diesel liên bang và trợ giá diesel R$0.32/lít đến tháng 12/2026, nhưng lạm phát hàng năm vẫn đạt 4.14% trong tháng 3 — vượt mục tiêu — với nhiên liệu là yếu tố dẫn dắt chính. Việc Ngân hàng Trung ương chỉ cắt giảm 25 điểm cơ bản trong tháng 3, xuống 14.75%, phát đi tín hiệu rằng chu kỳ nới lỏng có thể ngắn hơn dự kiến.
Sự phân hóa này có ý nghĩa gì cho chính sách khu vực
Khoản “địa tô” từ giá dầu cao đã làm sâu sắc thêm những khác biệt sẵn có về năng lực chính sách tiền tệ trong khu vực. Diễn đàn Kinh tế Thế giới lưu ý trong tháng 3 rằng các nhà kinh tế ở những quốc gia cách xa chiến trường như Chile cũng đã bắt đầu hạ kỳ vọng cắt giảm lãi suất khi giá dầu leo thang. Ngân hàng trung ương Brazil đối mặt với mối lo ngược lại: liệu tăng trưởng nhờ “lộc trời” có khiến nền kinh tế vốn đã vượt mục tiêu lạm phát trở nên quá nóng. Với các nước nhập khẩu dầu, rủi ro là lạm phát đình trệ — sự kết hợp giữa tăng trưởng chậm lại và giá cả tăng tốc khiến các ngân hàng trung ương không còn lựa chọn nào tốt.
Lệnh ngừng bắn có thể được duy trì. Lưu lượng qua Hormuz có thể bình thường hóa. Chuỗi cung ứng phân bón có thể phục hồi. Nhưng độ trễ truyền dẫn từ một cú sốc năng lượng ở quy mô này thường kéo dài 6-12 tháng, nghĩa là di sản lạm phát từ cuộc chiến Iran sẽ vẫn hiện diện trong dữ liệu giá tiêu dùng Mỹ Latinh cho đến tận năm 2027. Như phân tích tổng hợp của Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố tháng 3 nhận định, những gì bắt đầu như một cú sốc chiến trường đã đông cứng thành một cú sốc kinh tế địa chính trị. Với các chính phủ đứng ở phía bất lợi trên bàn cân hàng hóa, sự “đông cứng” đó không phải ẩn dụ suông. Thị trường đồng — vốn đã chạm mức kỷ lục từ đầu năm nay trong bối cảnh siêu chu kỳ hàng hóa rộng hơn được thúc đẩy bởi nhu cầu điện khí hóa — giờ còn phải đối mặt với chuỗi cung ứng bị gián đoạn, thêm một lớp bất định nữa cho triển vọng công nghiệp khu vực. Còn về phía Washington, kiến trúc của cuộc xung đột, như Diễn đàn Kinh tế Thế giới chỉ ra, đã phơi bày một mâu thuẫn cơ bản: Mỹ đã áp đặt chi phí khổng lồ lên chính nhiều nền kinh tế mà họ phụ thuộc với tư cách đối tác thương mại và chiến lược — một căng thẳng sẽ định hình các cuộc đàm phán thương mại khắp châu Mỹ rất lâu sau khi tiếng súng ngừng hẳn.
